16,000-ത്തിലധികം മനുഷ്യർ ഒരു മലനിരയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും അവരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്ത് എത്തുന്നില്ല. പുറത്തുള്ള ലോകവുമായുള്ള ബന്ധം മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. അവരെ കാത്തിരുന്നവർക്ക് യാതൊരു വിവരവും ലഭിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ, മഞ്ഞുമൂടിയ മലവഴിയിലൂടെ രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന, ക്ഷീണിതനായ ഒരാൾ മാത്രം കുതിരപ്പുറത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ഇത് ഒരു സിനിമയിലെ രംഗമല്ല. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിൽ നടന്ന യഥാർത്ഥ സംഭവമാണ്.
പിന്നീട് “The Lost Army of Afghanistan” എന്ന പേരിൽ ലോകമെമ്പാടും അറിയപ്പെട്ട ഈ സംഭവം, ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഭീകരമായ സൈനിക പിന്മാറ്റങ്ങളിലൊന്നായി മാറി. ഒരു വലിയ ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യം മഞ്ഞുമലകളിൽ അപ്രത്യക്ഷമായെന്ന കഥ വർഷങ്ങളോളം പ്രചരിച്ചു. ചില കഥകളിൽ ഇത് വിശദീകരിക്കാനാകാത്ത ദുരന്തമായും ചിലപ്പോൾ മഞ്ഞിനുള്ളിൽ വിഴുങ്ങിപ്പോയ ഒരു സൈന്യമായും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ യഥാർത്ഥ കഥ അതിലും ഭയാനകമാണ്. ഇവിടെ ഒരു അമാനുഷിക ശക്തിയുടെ ഇടപെടലൊന്നുമില്ലായിരുന്നു. തെറ്റായ രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകളും അഫ്ഗാൻ ജനതയുടെ ശക്തമായ പ്രതിരോധവും കൊടുംതണുപ്പും വിശപ്പും മലനിരകളിലെ യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളും ചേർന്നാണ് ആ ദുരന്തം സൃഷ്ടിച്ചത്.
ഈ കഥയുടെ തുടക്കം 1839-ലാണ്.
അന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യവും റഷ്യൻ സാമ്രാജ്യവും മധ്യേഷ്യയിൽ തങ്ങളുടെ സ്വാധീനം വ്യാപിപ്പിക്കാൻ മത്സരിക്കുകയായിരുന്നു. പിന്നീട് “The Great Game” എന്ന പേരിൽ ചരിത്രത്തിൽ അറിയപ്പെട്ട ഈ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ മത്സരത്തിൽ അഫ്ഗാനിസ്ഥാന് വലിയ തന്ത്രപ്രധാനമായ സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നു. റഷ്യ അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലൂടെ മുന്നേറി ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയുടെ അതിർത്തിയിലെത്തുമോ എന്നതായിരുന്നു ബ്രിട്ടീഷുകാരുടെ പ്രധാന ഭയം.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിൽ തങ്ങൾക്ക് അനുകൂലമായ ഒരു ഭരണകൂടം സ്ഥാപിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനി സൈനികമായി ഇടപെട്ടു. 1839-ൽ ബ്രിട്ടീഷ് സേന അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലേക്ക് കടന്നു. അവിടുത്തെ ഭരണാധികാരിയായ ദോസ്ത് മുഹമ്മദ് ഖാനെ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി, ബ്രിട്ടീഷുകാർക്ക് അനുകൂലനായ ഷാ ഷൂജയെ വീണ്ടും അധികാരത്തിലെത്തിച്ചു.
ബ്രിട്ടീഷുകാർക്ക് അത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിജയമായി തോന്നി. പക്ഷേ അഫ്ഗാൻ ജനതയ്ക്ക് അത് വിദേശ അധിനിവേശമായിരുന്നു.
അഫ്ഗാനികളുടെ അസംതൃപ്തി പതിയെ ശക്തമായി. വിദേശ സൈന്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യവും രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളും പ്രാദേശിക അധികാരികളുടെ നഷ്ടവും എല്ലാം ചേർന്ന് ജനരോഷം വളർന്നു. 1841-ന്റെ അവസാനത്തോടെ കാബൂളിൽ കലാപം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ബ്രിട്ടീഷ് പ്രതിനിധിയായ അലക്സാണ്ടർ ബേൺസ് കൊല്ലപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ബ്രിട്ടീഷ് രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധിയായ സർ വില്യം മക്‌നാട്ടനും വധിക്കപ്പെട്ടു.
കാബൂളിലെ ബ്രിട്ടീഷ് സൈനിക ക്യാമ്പ് ഉപരോധിക്കപ്പെട്ടു. ഭക്ഷണവും മറ്റ് സാധനങ്ങളും ലഭിക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടായി. സൈനിക നേതൃത്വം തന്നെ വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലായി. ഒടുവിൽ മേജർ ജനറൽ വില്യം എൽഫിൻസ്റ്റൺ അഫ്ഗാൻ നേതാക്കളുമായി ഒരു ധാരണയിലെത്താൻ നിർബന്ധിതനായി.
കാബൂൾ വിട്ടുപോകാൻ അനുവദിക്കാമെന്നും ജലാലാബാദിലേക്ക് സുരക്ഷിതമായി പോകാമെന്നും ഉറപ്പ് ലഭിച്ചു.
ആ ഉറപ്പിലാണ് 1842 ജനുവരി 6-ന് ആ വലിയ സംഘം കാബൂൾ വിട്ടത്.
അവിടെ ഏകദേശം 4,500 ബ്രിട്ടീഷ് സൈനികരും ഇന്ത്യൻ ശിപായിമാരും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇവർക്കൊപ്പം സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും പാചകക്കാരും തൊഴിലാളികളും മറ്റ് അനുയായികളും ഉൾപ്പെടെ ആയിരക്കണക്കിന് സാധാരണക്കാരും ഉണ്ടായിരുന്നു. ആകെ എണ്ണം ഏകദേശം 16,000-ത്തിലധികമായിരുന്നു.
ലക്ഷ്യം ജലാലാബാദ്.
പക്ഷേ അവരുടെ മുന്നിലുണ്ടായിരുന്നത് മഞ്ഞുമൂടിയ ഹിന്ദുകുഷ് മലനിരകളായിരുന്നു.
യാത്ര ആരംഭിച്ചപ്പോഴേക്കും അവസ്ഥ വളരെ മോശമായിരുന്നു. കടുത്ത ശൈത്യം, മഞ്ഞുവീഴ്ച, ഭക്ഷണക്ഷാമം, ക്ഷീണം എന്നിവ സംഘത്തെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങി. ആവശ്യത്തിന് ശീതകാല വസ്ത്രങ്ങളും സംരക്ഷണ സൗകര്യങ്ങളും പലർക്കും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. രാത്രികളിൽ താപനില കുത്തനെ താഴ്ന്നു. പലരും തണുത്തുറഞ്ഞ് മരിച്ചു. ചിലർ വഴിയിൽ വീണു. അവരെ രക്ഷിക്കാൻ മറ്റുള്ളവർക്ക് കഴിയാതെ മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടിവന്നു.
പക്ഷേ മഞ്ഞ് മാത്രമായിരുന്നില്ല അവരുടെ ശത്രു.
മലയിടുക്കുകളിലും ചുരങ്ങളിലും അഫ്ഗാൻ പോരാളികൾ കാത്തുനിന്നിരുന്നു. താഴെയുള്ള വഴിയിലൂടെ പതുക്കെ നീങ്ങുന്ന സംഘത്തെ മലമുകളിൽ നിന്ന് ആക്രമിക്കാൻ അവർക്ക് സാധിച്ചു. അഫ്ഗാനികളുടെ നീളൻ തോക്കുകളായ ജസൈലുകളിൽ നിന്നുള്ള വെടിയുണ്ടകൾ താഴേക്ക് പാഞ്ഞെത്തി.
ബ്രിട്ടീഷ് സൈനികർക്കും സാധാരണക്കാർക്കും പലപ്പോഴും ആക്രമണം ഏത് ദിശയിൽ നിന്നാണ് വരുന്നതെന്ന് പോലും മനസ്സിലാകാതെ പോയി.
ഖോർദ് കാബൂൾ ചുരം പോലുള്ള ഇടുങ്ങിയ മലവഴികളിൽ സ്ഥിതി കൂടുതൽ ഭീകരമായി. മുന്നോട്ട് പോകാൻ ഇടുങ്ങിയ വഴി മാത്രം. പിന്നിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ. മുകളിൽ നിന്ന് വെടിയുതിർക്കുന്ന പോരാളികൾ. ചുറ്റും മഞ്ഞും കൊടുംതണുപ്പും.
ഓരോ ദിവസവും ആ വലിയ സംഘം ചെറുതായിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
ജനുവരി 13-ഓടെ ഒരിക്കൽ ആയിരക്കണക്കിന് സൈനികരും സാധാരണക്കാരും അടങ്ങിയിരുന്ന സംഘത്തിൽ വളരെ കുറച്ച് സൈനികർ മാത്രമാണ് അവശേഷിച്ചത്. ഗാന്ദമാക് പ്രദേശത്ത് എത്തിയ ബ്രിട്ടീഷ് 44-ാം റെജിമെന്റിലെ ശേഷിച്ച സൈനികർ അവസാനമായി പോരാടാൻ ശ്രമിച്ചു. കീഴടങ്ങാൻ വിസമ്മതിച്ച അവരിൽ ഭൂരിഭാഗവും അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
അതിനിടെയാണ് ജലാലാബാദ് കോട്ടയിൽ കാത്തിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ ദൂരത്ത് ഒരാളെ കണ്ടത്.
മഞ്ഞുമൂടിയ വഴിയിലൂടെ ഒരു ക്ഷീണിതനായ കുതിര പതുക്കെ മുന്നോട്ട് വരുന്നു. അതിന്റെ പുറത്ത് രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന, മുറിവേറ്റ ഒരാൾ.
അയാൾ ഡോക്ടർ വില്യം ബ്രൈഡനായിരുന്നു.
കാബൂളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ആ വലിയ സംഘത്തിന്റെ ദുരന്തത്തിൽ നിന്ന് ജലാലാബാദിലെത്തിയ ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥരിൽ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ വ്യക്തിയായി ബ്രൈഡൻ മാറി.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവ് പിന്നീട് ഒരു പ്രശസ്ത ചിത്രത്തിനും നിരവധി കഥകൾക്കും പ്രചോദനമായി. ലേഡി എലിസബത്ത് ബട്ട്ലർ വരച്ച “The Remnants of an Army” എന്ന ചിത്രത്തിൽ, മഞ്ഞുമൂടിയ മലവഴിയിലൂടെ ഒറ്റയ്ക്ക് എത്തുന്ന ബ്രൈഡനെയാണ് കാണുന്നത്.
അങ്ങനെയാണ് “16,000 പേരിൽ ഒരാൾ മാത്രം രക്ഷപ്പെട്ടു” എന്ന കഥ ലോകമെമ്പാടും പ്രശസ്തമായത്.
പക്ഷേ ചരിത്രം കുറച്ചുകൂടി സങ്കീർണ്ണമാണ്. ബ്രൈഡൻ മാത്രമായിരുന്നില്ല ജീവനോടെ ശേഷിച്ച ഏക വ്യക്തി. ബ്രിട്ടീഷ് സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഉൾപ്പെടെ നൂറിലധികം പേർ അഫ്ഗാൻ തടവിലായിരുന്നു. ചില ഇന്ത്യൻ ശിപായിമാരും മറ്റ് ആളുകളും വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ ചിതറിപ്പോയിരുന്നു. അതിനാൽ 16,000 പേരടങ്ങിയ മുഴുവൻ സംഘം ഒരു രാത്രികൊണ്ട് അപ്രത്യക്ഷമായി എന്നത് കൃത്യമായ ചരിത്രവസ്തുതയല്ല.
എന്നിരുന്നാലും സംഭവത്തിന്റെ ഭീകരത അതുകൊണ്ട് കുറയുന്നില്ല. കാബൂളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരിൽ ഭൂരിഭാഗവും യാത്രയ്ക്കിടെ കൊല്ലപ്പെടുകയോ തണുത്തുറഞ്ഞ് മരിക്കുകയോ അഫ്ഗാൻ പോരാളികളുടെ ആക്രമണത്തിൽ വീഴുകയോ ചെയ്തു.
ജലാലാബാദിൽ ബ്രൈഡൻ എത്തിച്ചേർന്ന വാർത്ത ബ്രിട്ടീഷ് അധികാരികളിൽ വലിയ ഞെട്ടലുണ്ടാക്കി. തങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന് സംഭവിച്ച അപമാനവും വഴിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ വാർത്തയും ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയിൽ രോഷം സൃഷ്ടിച്ചു.
എന്നാൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർക്ക് മറ്റൊരു പ്രശ്നവുമുണ്ടായിരുന്നു. അഫ്ഗാൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ തടവിലായിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഇപ്പോഴും അവരുടെ കൈകളിലായിരുന്നു.
അതോടെ ബ്രിട്ടീഷ് സൈനിക നേതൃത്വം ഒരു പുതിയ തീരുമാനം എടുത്തു. ഇനി പിൻവാങ്ങുകയല്ല. കാബൂളിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തി ശക്തി തെളിയിക്കുകയും, തടവുകാരെ മോചിപ്പിക്കുകയും, തങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ പരാജയത്തിന് പ്രതികാരം ചെയ്യുകയും വേണം.
ജനറൽ ജോർജ്ജ് പോളോക്കിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒരു പുതിയ സൈനിക സേന രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ഈ സേന “Army of Retribution” എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു.
ഏതാനും മാസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ ഭയത്തോടെ കടന്നുപോയ അതേ മലവഴികളിലൂടെയാണ് ഇത്തവണ ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യം തിരിച്ചെത്തിയത്. പക്ഷേ ഇത്തവണ അവർ തയ്യാറായിരുന്നു. സൈനികർ കൂടുതൽ ശക്തമായ ആയുധങ്ങളുമായി മുന്നേറി. പീരങ്കികളും മറ്റ് സൈനിക ഉപകരണങ്ങളും മലവഴികളിലൂടെ നീക്കി. ഖൈബർ ചുരം കടന്ന് പോളോക്കിന്റെ സേന അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലേക്ക് മുന്നേറി.
അതേസമയം കാണ്ഡഹാറിൽ നിന്ന് ജനറൽ വില്യം നോട്ടിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മറ്റൊരു ബ്രിട്ടീഷ് സേനയും കാബൂളിലേക്ക് നീങ്ങി. രണ്ട് ദിശകളിൽ നിന്നുമുള്ള ഈ മുന്നേറ്റം അഫ്ഗാൻ പ്രതിരോധത്തിന് വലിയ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിച്ചു.
ഇത്തവണ ബ്രിട്ടീഷുകാർക്ക് ഒരു ലക്ഷ്യം മാത്രമായിരുന്നു — കാബൂളിൽ വീണ്ടും എത്തുക.
മലനിരകളിലൂടെ മുന്നേറുമ്പോൾ അഫ്ഗാൻ പോരാളികളുമായി നിരവധി ഏറ്റുമുട്ടലുകൾ നടന്നു. മുൻപ് ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തെ കുടുക്കിയിരുന്ന മലവഴികൾ ഇത്തവണ കൂടുതൽ ജാഗ്രതയോടെ കടന്നു. സൈനിക ശക്തിയും പീരങ്കികളും ഉപയോഗിച്ച് പ്രതിരോധം തകർത്തുകൊണ്ട് അവർ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ഒടുവിൽ ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യം വീണ്ടും കാബൂളിന്റെ വാതിൽക്കൽ എത്തി.
ഏതാനും മാസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് അപമാനത്തോടെ ഉപേക്ഷിച്ച നഗരം ഇപ്പോൾ അവരുടെ മുന്നിലായിരുന്നു. എന്നാൽ തിരിച്ചെത്തിയ സൈന്യത്തിന്റെ മനസ്സിൽ പഴയ പരാജയത്തിന്റെ ഓർമ്മയും അതിന്റെ പ്രതികാരത്തിനുള്ള തീയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
തടവിലായിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് സ്ത്രീകളെയും കുട്ടികളെയും കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ഉടൻ ആരംഭിച്ചു. ഒടുവിൽ അവരിൽ നിരവധി പേരെ കണ്ടെത്തുകയും മോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ അതോടെ ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിന്റെ പ്രതികാരം അവസാനിച്ചില്ല.
കാബൂളിൽ കടുത്ത പ്രതികാര നടപടികൾ നടന്നു. നഗരത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പ്രശസ്തമായ ചാർ ഛട്ട ബസാർ ബ്രിട്ടീഷ് സേന തകർത്തു. കെട്ടിടങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. കലാപത്തിൽ പങ്കെടുത്തവർക്കെതിരെയും ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിനെതിരെ പോരാടിയവർക്കെതിരെയും ശക്തമായ നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചു.
ഏതാനും മാസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് മഞ്ഞുമലകളിൽ തങ്ങളുടെ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ മരിച്ചുവീണതിന്റെ വില അഫ്ഗാൻ ജനതയിൽ നിന്ന് ഈടാക്കുകയാണെന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് നേതൃത്വം കരുതി.
പക്ഷേ പ്രതികാരത്തിനിടയിലും ഒരു യാഥാർത്ഥ്യം ബ്രിട്ടീഷുകാർക്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി.
അഫ്ഗാനിസ്ഥാനെ കീഴടക്കുന്നത് ഒരു കാര്യം. അതിനെ ദീർഘകാലം നിയന്ത്രിക്കുന്നത് മറ്റൊരു കാര്യമാണ്.
മലനിരകളിൽ അഫ്ഗാൻ പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ചിരുന്നില്ല. ഓരോ താഴ്വരയും ഓരോ ചുരവും ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിന് പുതിയൊരു വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. വലിയ സൈനിക ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നിട്ടും ഈ ഭൂമിയെ സ്ഥിരമായി നിയന്ത്രിക്കുക എത്ര ബുദ്ധിമുട്ടാണെന്ന് ബ്രിട്ടീഷുകാർ തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
ഒടുവിൽ 1842-ൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിൽ നിന്ന് പിന്മാറാൻ തീരുമാനിച്ചു. തങ്ങൾ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയ ദോസ്ത് മുഹമ്മദ് ഖാനെ തന്നെ വീണ്ടും ഭരണാധികാരിയായി അംഗീകരിച്ചു.
അങ്ങനെ ഒരു വലിയ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകളിൽ ആരംഭിച്ച യുദ്ധം, ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ മരണത്തിലും ഒരു ഭീകരമായ സൈനിക പിന്മാറ്റത്തിലും കാബൂളിലെ പ്രതികാരത്തിലും ഒടുവിൽ ബ്രിട്ടീഷ് പിന്മാറ്റത്തിലും അവസാനിച്ചു.
ഇന്ന് “The Lost Army of Afghanistan” എന്ന പേര് കേൾക്കുമ്പോൾ പലരുടെയും മനസ്സിൽ വരുന്നത് മഞ്ഞുമലകളിൽ ഒരു രാത്രി കൊണ്ട് അപ്രത്യക്ഷമായ പതിനാറായിരം മനുഷ്യരുടെ ചിത്രമാണ്.
എന്നാൽ യഥാർത്ഥ ചരിത്രം അതിലും സങ്കീർണ്ണവും അതിലും ഭയാനകവുമാണ്.
അവരെ വിഴുങ്ങിയത് ഒരു അമാനുഷിക ശക്തിയല്ല. മനുഷ്യരുടെ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളും യുദ്ധവും വിശപ്പും കൊടുംതണുപ്പും മലനിരകളുടെ ക്രൂരമായ ഭൂമിശാസ്ത്രവും ചേർന്നാണ് ആ മരണയാത്ര സൃഷ്ടിച്ചത്.
ഒരു വലിയ സൈന്യം കാബൂളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. ആയിരങ്ങൾ വഴിയിൽ മരിച്ചു. കുറച്ചുപേർ തടവിലായി. ചിലർ ചിതറിപ്പോയി. ഒടുവിൽ മഞ്ഞുമൂടിയ വഴിയിലൂടെ ഡോ. വില്യം ബ്രൈഡൻ ജലാലാബാദിൽ എത്തി.
എന്നാൽ കഥ അവിടെ അവസാനിച്ചില്ല.
ബ്രൈഡന്റെ വരവിന് പിന്നാലെ ബ്രിട്ടീഷുകാർ തിരിച്ചുവന്നു. Army of Retribution കാബൂളിലേക്ക് മുന്നേറി. തടവുകാരെ മോചിപ്പിച്ചു. നഗരം ആക്രമിച്ചു. ചാർ ഛട്ട ബസാർ നശിപ്പിച്ചു. പ്രതികാരം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം അവർ വീണ്ടും അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിൽ നിന്ന് പിന്മാറി.
ഒരു സാമ്രാജ്യം തന്റെ ശക്തി തെളിയിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. പക്ഷേ അഫ്ഗാനിസ്ഥാന്റെ മലനിരകൾ അതിന് മറ്റൊരു പാഠമാണ് നൽകിയത്.
ഒരു സൈന്യത്തെ തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയും. പക്ഷേ ഒരു ഭൂമിയെ അതിന്റെ ജനങ്ങളുടെ ഇച്ഛയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായി കീഴടക്കി നിർത്തുക അത്ര എളുപ്പമല്ല.
മഞ്ഞുമൂടിയ മലവഴിയിലൂടെ ഒറ്റയ്ക്ക് ജലാലാബാദിലേക്ക് എത്തിയ ആ മുറിവേറ്റ മനുഷ്യന്റെ ചിത്രം അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സൈനികന്റെ രക്ഷപ്പെടലിന്റെ ചിത്രം മാത്രമല്ല.
അത് ഒരു സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ ഓർമ്മ കൂടിയാണ്.
